26. april 1904 «Eg livde i Norig og ikkje i Galilæa»

Våren kjem til Jæren med lågt lys over dei flate markene, og det er ikkje vanskeleg å førestille seg den unge Arne Garborg gå ute i dette landskapet med hovudet fullt av tankar han ikkje heilt veit kvar kjem frå. I Knudahei-brev skildrar han korleis ei slik vårdag ein gong gav han ei slags openberring – ikkje religiøs, men nesten det motsette: ei frigjering frå religionen, eller i alle fall frå den tyngste frykta han hadde vore driven av heilt sidan barndommen.

«Ein skysprengd, solblinkande Vaardag gjekk og sagde meg dette,» skriv han, og held fram: «Eg veit kje kor eg hadde Tankane fraa, eller korleis eg kom paa deim. Men dei var so klaare og trygge.» (1994:143) Det er ei sjeldan ro i desse setningane. Garborg, som hadde brukt store delar av ungdommen sin på å streve med synda, angeren og frelsa, finn plutseleg at noko har løynt seg. «Alle gamle Gaatur og Rædslur var avlyfte, burt-tekne; eg var fri; løyst.» (Ibid.)

Kva hadde ført han hit? Delvis var det eit oppgjer med den religiøse rørsla han hadde vakse opp i. Han hugsar korleis det hadde vore i dei åra då vekkingane skapte uro i bygda: «det var ei syrgjeleg Tid» (s. 135), skriv han om tida då halv-profetar og halvgalne forkynnararar fór gjennom bygdene og folk miste vitet. Han hadde sjølv streva med omvendinga, prøvd å be rett, prøvd å kjenne angeren djup nok – men noko hadde alltid mangla. «Skikkeleg Anger var det ikkje, fyrr ein kjende seg den største av alle Syndarar,» konstaterer han tørt (s. 139), og det var eit nivå han aldri nådde.

Men det er ein annan mann som kanskje betyr mest for den Arne vi møter på desse sidene: læraren Torkjell Mauland. Arne omtalar han med ei varme som er sjeldan i Knudahei-brev: «Han tenkte heimslegt! Var Skulemeistar, og tala paa Skulen skulemeistarfint; men han tenkte som me, og tala som me, naar han sjølv og ikkje Skulemeistaren tala.» (1904:144) Det er eit fint portrett, ein mann som hadde lært seg det offisielle språket, men som tenkte på morsmålet. Og nettopp det gav den unge Garborg noko han trong: «eg livde i Norig og ikkje i Galilæa» (Ibid,) skriv han om det Mauland fekk han til å skjøne. Han var ikkje eit framandt vesen i ein bibelsk forteljing. Han var ein jærbu.

Dette høyrest enkelt ut, men det var det ikkje. Arne hadde vakse opp i eit hus der det åndelege alvoret låg tungt, og der faren las og fortalde om «denne Vegen for oss kvar Sundag» (1904:137). Å tenkje at ein høyrde heime i verda, kkje berre i påvente av ei anna, var noko han måtte lære seg. Leraren hjalp han med det.

Og så, den lysande vårdagen, sat alt dette i han. Verda var fager: «Aaker og Eng og Mark og Sjø, og ingin Audheim der Devlar dansa. Liva skulde me her, og byggje Jordi og vera glade.» (s. 143) Det er eit av dei vakraste og mest radikale setningane Arne skreiv; ein ung mann som tek jordelivet i eige, utan å be om løyve frå himmelen. Mange år seinare, då Arne
skreiv Knudahei-brev, såg han tilbake på dette som eit avgjerande augneblink. Og Torkell Mauland stod framleis der, trufast: «Fem-Menning med Torkell Mauland vil eg gjerne vera,» skriv han på dei siste sidene av avsnittet (1904:145). Ei lita setning. Men full av varme.