26. april 1945 Ei skamraud orsaking

Det finst menneske i verdslitteraturen som ikkje berre skriv; dei formar rom rundt seg. Paal-Helge Haugen er ein slik mann. Fødd i dag; 26. april 1945 i Bygland i Setesdalen, voks han opp i eit av Noregs mest særeigne språklege og kulturelle landskap. I dag bur han på Sørlandet, ikkje langt frå der eg

sit no. Nobelprisvinnar Jon Fosse har sjølv sagt at han reknar Paal-Helge Haugen som den største forfattaren; ikkje berre ein forfattar han beundrar høgast, men eit fast punkt i si forståing av kva litteratur er. Kan ein spørje seg om Jon Fosse hadde fått Nobelprisen i 2023 utan Paal-Helge Haugen, og ein Jan Erik Vold?


I utgivelsen "Poesi 14×14," samla Jan Erik Vold fjorten dikt av fjorten poetar, dermella 14 korttekstar av venen Paal-Helge Haugen, som Jan Erik Vold skriv om i gjennombrotsamlinga "Mor Godhjertas glade versjon. Ja." For samtidslyrikken og kortprosaen hadde ikkje den tyngda og synlegheita han fortende, meinte Vold. Nokon måtte leggje til rette. Nokon byggjer romma der dei store stemmene kan høyrast. Jan Erik Vold og Paal-Helge Haugen var – og er, begge slike; for kvarandre, og for dei som kom etter.

Jan Erik Vold og Paal-Helge Haugen er ikkje berre poetar. Dei er arkitektar av litterære samanhengar – forfattarar og byggjarar som ser kva stemmer som høyrer saman, og som skapar arenaer der dei kan møtast. Poesi 14×14 frå 1971 er eit godt døme: ein antologi av Jan Erik Vold som kan lesest som eit kart over si tid. Her er Rolf Jacobsen, Kate Næss og Tarjei Vesaas. Her er Olav H. Hauge frå Ulvik, Georg Johannesen med sin politiske presisjon, Stein Mehren, Einar Økland. Her er Dag Solstad og Tor Obrestad, og midt i det heile: lengendariske Paal-Helge Haugen. Han hadde då allereie gjeve ut Blad frå ein austleg hage (1965), Kinesisk lyrikk (1966) og På botnen av ein mørk sommar (1967). Då Poesi 14×14 kom ut, var Haugen kjend for ei lyrisk stemme som kombinerte det nære og det store på ein måte få andre meistra. I diktet «Læredikit om støvet» frå På botnen av ein mørk sommar skriv han:
Alt dette fine glidande støvet. / Det er vårt, fordi vi føddes ned i det. / Føtene våre stig i det, vi dreg det ned i lungene / med kvart andedrag.

Diktet «Før larmen bryt laus» frå same samling viser det same øyret. Ein gamal kvinne med «ei falma raud tøyrose» på kåpekragen går gjennom folkemengda; ho haltar, men tek seg fram «raskt og underleg sikkert, utan å stanse.» Og so, midt i stilla, kjem rytmen: tvers gjennom stilla høyrest tydeleg stega / ein heilt jamn rytme: Først eit skarpt smell, så ein lang / slepande lyd av ru lersole mot gatesteinen.

Nettopp rytmen er noko Haugen deler med Vold. Begge er opptekne av det talte språket, av at diktet ikkje berre lesest; det lyttast til. Vold med si jazztilknyting og sitt finstemde øyre for den norske talte frasen. Haugen; like konsekvent; ei rytme som sit i sjølve setningsbygningen, i vokalane, i den bestemte tyngda av kvart ord. I «Roman» – også i Poesi 14×14 – er det ein gamal mann som går forbi huset der forteljaren bur, «seint, stansa eit par gonger», og som til slutt vert kjend att frå eit gamalt fotografi. Noko veks seg fram av det halvgløymde. Slik arbeider Haugen alltid: tålmodig, utan hastverk, med trua på at det som ligg att i minnet, har ein grunn til det.

Og no, her til slutt, må eg innrømme noko – med raudmande kinn, sjølv no, mange år etter.
Som ung universitetsbibliotekar og styremedlem i Venneforeninga ved kultursenteret Søgne gamle prestegård fekk eg vere med på noko eg aldri har gløymt: å produsere Kyst – ein kantate av komponist Kjell Habbestad med tekst av Paal-Helge Haugen, trykt som ei nummerert kunstbok i berre 100 eksemplar. Poesi, musikk og bokkunst i eitt. Vokalsembles Belcanto, leia av fantastiske Kjell-Sverre Langenes, framførte kantaten i fleire konsertar på Kapelløya, med skodespeler som resitator – alt som del av kunstprosjektet Genius Loci, kuratert av kunstnar og renessansemenneske Ingrid Juell Moe. Det var stort. Det var vakkert. Og så skulle Haugen lese opp frå boka på Søgne gamle prestegard. Men eg klarte ikkje å skaffe mikrofon. Det var overveldande. Ein av dei aller største – og eg skjøna ikkje at han måtta ha mirkofon? Det blei inga opplesning den sumaren, Og no; med alt eg veit om Paal-Helge Haugen, om hans tilhøve til stemma, til lyden, til rommet mellom ord og øyre – er eg skamfull. Ein diktar hvis praksis er tufta på at orda skal høyrast, at rytmen skal bere, at framføringa er sjølve diktet.
Stemma er ikkje eit tillegg til diktet. For ein diktar er stemma diktet.

 
Orsak, Paal-Helge. Eg er så flau. Og så er eg er takksam. Takksam for dikta, for livsverket som stadig gror, for det litterære rommet du og Jan Erik Vold skapte, for det Jon Fosse ber vidare – heilt til Stockholm. Gratulerer med dagen!